و اما اينكه وجه اتصال اين آيه به ما قبلش چيست ؟ به نظر ما وجهش اين است كه زمينه گفتار در سابق زمينه تهديد تكذيبگران روز فصل بود ، و در اين مقام بود كه آثار سوء اين تكذيبشان را بيان كند ، در آيه مورد بحث هم همين مطلب را تمام نموده ، مىفرمايد اينان خدا را وقتى كه ايشان را به عبادت خود مىخواند عبادت نمىكنند ، چون منكر روز جزايند ، و با انكار روز جزا عبادت معنا ندارد ، پس آيه مورد بحث به اين بيان متصل به ما قبل است ، و در عين حال زمينه اى است براى آيه بعد كه مىفرمايد : * ( « فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَه يُؤْمِنُونَ » ) * . بعضى « 1 » به زمخشرى نسبت داده‌اند كه گفته است : اين آيه متصل به كلمه « للمكذبين » است ، كه در آيه قبل بود ، گويا فرموده : ويل براى كسانى كه تكذيب كردند ، و كسانى كه وقتى به ايشان گفته مىشود ركوع كنيد ركوع نمىكنند . در اين آيه التفاتى به كار رفته ، قبلا منكرين معاد مورد خطاب بودند ، به ايشان مىفرمود : « بخوريد . . . » و در اينجا غايب به حساب آمده‌اند ، مىفرمايد : « وقتى به ايشان گفته مىشود . . . » و وجه اين التفات روگردانى از ايشان است ، چون بعد از آنكه در جمله « كلوا و تمتعوا » ايشان را به خودشان واگذاشت ، كه هر چه مىخواهند بكنند ، ديگر معنا ندارد باز خطاب را متوجهشان كند . * ( « فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَه يُؤْمِنُونَ » ) * يعنى وقتى به قرآن كه معجزه و آيتى است الهى ايمان نمىآورند ، و وقتى اين قرآن با كمال روشنى و با برهان قاطع برايشان بيان مىكند كه معبودى جز خدا ندارند ، و خدا شريكى ندارد ، و در پيش رويشان يوم الفصلى چنين و چنان دارند ، توجهى بدان نمىكنند ، ديگر بعد از اين قرآن به چه سخنى ايمان مىآورند . اين جمله رسول خدا ( ص ) را مايوس مىكند از اينكه به خدا و رسولش ايمان بياورند ، و به منزله هشدارى است به اينكه ديگر ايشان را به ايمان دعوت مكن ، و اينكه گفتيم « بخورند و تمتع ببرند » سخن به جايى بود ، ديگر ايمانآور نيستند ، و هيچ فايده اى در دعوت كردن آنان نيست ، جز همين مقدار كه حجت بر آنان تمام شود . بحث روايتى در تفسير قمى در ذيل آيه * ( « أَ لَمْ نَخْلُقْكُمْ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ » ) * آمده يعنى آبى گنديده و

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 178 .